Hukuki Sözlük
Hukuki süreçlerde sık karşılaşılan terimlerin anlaşılır açıklamaları.
Aidat
Site veya apartman sakinlerinin ortak giderlere katılmak için ödediği aylık tutar. Kat malikleri kurulu tarafından belirlenir. Ödenmemesi halinde icra yoluna başvurulabilir.
Alacak Talebi
Alacaklının borçludan borcunu ödemesini resmi olarak talep etmesi. Dava öncesinde ihtarname gönderilmesi temerrüt tarihini belirler ve faiz işletme hakkı doğurur.
Anlaşmalı Boşanma
Eşlerin boşanma ve boşanmanın tüm sonuçları (nafaka, velayet, mal paylaşımı) konusunda anlaşarak mahkemeye başvurduğu boşanma türü. En az 1 yıl evli olma şartı aranır. Protokolün hakim tarafından onaylanması zorunludur.
Arabuluculuk
İş uyuşmazlıklarında dava açmadan önce zorunlu tutulan alternatif çözüm yöntemi. Arabulucu anlaşma sağlayamazsa dava yolu açılır.
Ayıplı İş
Teslim edilen eserin sözleşmede kararlaştırılan nitelikleri taşımaması durumu. Alıcının hakları: onarım, yeniden yapım, bedel indirimi veya sözleşmeden dönme.
Belediye Şikayeti
İzinsiz veya ruhsata aykırı yapılar için ilgili belediyenin imar müdürlüğüne yazılı başvuru yapılabilir.
Borca İtiraz
Borçlunun talep edilen borcu kabul etmediğini resmi olarak bildirmesi. İcra takibi başlatılmışsa tebliğden itibaren 7 gün içinde itiraz edilmesi zorunludur.
Boşanma Protokolü
Anlaşmalı boşanmada eşlerin nafaka, velayet, mal paylaşımı ve kişisel ilişki gibi tüm konularda mutabık kaldığı yazılı belge. Hakim tarafından uygun bulunmazsa değişiklik istenebilir.
Cayma Hakkı
Tarafların sözleşmeden dönme hakkı. Tüketici sözleşmelerinde 14 gün içinde herhangi bir gerekçe göstermeksizin kullanılabilir. Ticari sözleşmelerde cayma hakkı ancak sözleşmede açıkça düzenlenmişse geçerlidir.
Ceza Koşulu
Sözleşmenin ihlali halinde ödenmesi kararlaştırılan tazminat miktarı. Aşırı yüksek ceza koşulları hakim tarafından indirilebilir. Sözleşme incelemesinde dikkat edilmesi gereken kritik maddelerden biridir.
Deepfake
Yapay zeka teknolojisiyle bir kişinin görüntüsünün veya sesinin izinsiz kullanılarak sahte içerik üretilmesi. Kişilik haklarının ihlali ve özel hayatın gizliliğini ihlal suçu kapsamında değerlendirilebilir.
Değer Kaybı
Trafik kazası sonrası araçta oluşan hasar nedeniyle aracın piyasa değerinde meydana gelen kalıcı düşüş. Sigorta şirketinden ayrıca talep edilebilir.
Depozito
Kiracının kira sözleşmesi başlangıcında kiraya verene bıraktığı güvence bedeli. Üç aylık kira bedelini geçemez. Sözleşme sona erince kiraya veren haklı bir alacağı yoksa depozitoyu iade etmek zorundadır.
Devamsızlık
İşçinin işe gelmemesi. Ardı ardına 2 gün veya 1 ayda 3 gün mazeretsiz devamsızlık, işverene haklı fesih hakkı tanır. İşveren devamsızlığı tutanakla belgelemek zorundadır.
Disiplin Cezası
İşçinin iş yerinde kurallara aykırı davranışı nedeniyle işveren tarafından uygulanan yaptırım. Uyarı, kınama veya fesih şeklinde olabilir. Fesih öncesi yazılı savunma alınması zorunludur.
Dolandırıcılık
Hileli davranışlarla bir kişiyi aldatarak menfaat sağlama suçu. İnternet üzerinden gerçekleştirilen dolandırıcılık nitelikli hal sayılır ve daha ağır ceza öngörülür. Şikayete bağlı değildir; savcılık re'sen soruşturabilir.
Dönüşüm Sözleşmesi
Kentsel dönüşüm sürecinde kat malikleri ile müteahhit arasında imzalanan sözleşme. Kat karşılığı veya hasılat paylaşımı esasına göre düzenlenebilir.
Eser Sözleşmesi
Yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bedel ödemeyi üstlendiği sözleşme türü. İnşaat sözleşmeleri bu kapsamda değerlendirilir.
Fazla Mesai
Haftalık 45 saati aşan çalışma süresi. Her fazla mesai saati için normal ücretin yüzde elli fazlası ödenir. Yılda 270 saati geçemez; işçinin onayı zorunludur.
Fesih
Sözleşmenin taraflardan birinin iradesiyle sona erdirilmesi. Haklı nedene dayanmayan fesih tazminat yükümlülüğü doğurabilir. Fesih bildiriminin yazılı yapılması ispat açısından önemlidir.
Hakaret
Bir kişinin onur, şeref ve saygınlığını rencide edecek somut bir fiil veya olgu isnat etmek ya da sövmek. Sosyal medya üzerinden yapılan hakaretler de bu kapsamdadır. Şikayete bağlı suçtur; 6 ay içinde şikayet edilmesi gerekir.
Haksız Fesih
İşverenin geçerli veya haklı neden olmaksızın iş sözleşmesini sona erdirmesi. Haksız fesih halinde işçi kıdem ve ihbar tazminatı ile işe iade veya ek tazminat talep edebilir.
Hukuki Risk
Sözleşmedeki belirsiz, eksik veya hukuka aykırı maddelerin ileride uyuşmazlığa yol açma ihtimali. İmzalamadan önce sözleşmenin incelenmesi bu riskleri minimize eder.
İbraname
Alacaklının borçluya karşı alacağından vazgeçtiğini veya borcun ödendiğini gösteren yazılı belge. İmzalanmasıyla birlikte borç sona erer. İleride doğabilecek uyuşmazlıklarda ispat aracı olarak kullanılır.
İcra
Alacaklının borcunu ödemeyen borçluya karşı devlet aracılığıyla zorla tahsilat yaptırma süreci. İcra takibine itiraz tebliğden itibaren 7 gün içinde yapılmalıdır.
İdari Para Cezası
Devlet kurumlarının kanuna aykırı davranışlar için uyguladığı para yaptırımı. Tebliğden itibaren 15 gün içinde ödeme yapılırsa indirimli ödeme imkanı vardır. İtiraz için idare mahkemesine başvurulabilir.
İhbar Süresi
İş sözleşmesini feshetmek isteyen tarafın karşı tarafa önceden vermesi gereken yasal bildirim süresi. Kıdeme göre değişir: 1 yıldan az → 2 hafta, 1–3 yıl → 4 hafta, 3–5 yıl → 6 hafta, 5 yıl üzeri → 8 hafta.
İhbar Tazminatı
İş sözleşmesini fesheden tarafın ihbar süresine uymadan sözleşmeyi sona erdirmesi halinde ödemesi gereken tazminat. İhbar süresi kadar ücret tutarında hesaplanır.
İhtarname
Bir hakkın kullanılacağının veya bir talepte bulunulduğunun karşı tarafa resmi olarak bildirildiği belge. Noter kanalıyla veya iadeli taahhütlü posta ile gönderilebilir. Hukuki süreçlerde ispat aracı olarak kullanılır.
İkale Sözleşmesi
İşçi ve işverenin karşılıklı anlaşarak iş sözleşmesini sona erdirmesi. İşçi baskı altında imzalamaya zorlanırsa hukuki geçerliliği tartışmalıdır.
İmar Cezası
Ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapılar için belediye tarafından uygulanan yaptırım. Para cezası ve yıkım kararı şeklinde olabilir. Tebliğden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesine itiraz edilebilir.
İsim Değişikliği
Kişinin adını veya soyadını mahkeme kararıyla değiştirmesi. Haklı sebep gösterilmesi zorunludur. Boşanma sonrası soyadı değişikliği için ayrıca mahkeme kararı gerekmez.
İş Güvencesi
En az 1 yıl kıdemi olan ve 30 veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde çalışan işçilere tanınan güvence. İşverenin fesih için geçerli neden göstermesi zorunludur. Geçerli neden yoksa işçi işe iade veya tazminat talep edebilir.
İş Sözleşmesi
İşçi ile işveren arasında kurulan, işçinin iş görmeyi işverenin ücret ödemeyi taahhüt ettiği sözleşme. Yazılı olmak zorunda değildir; ancak 1 yıl ve üzeri süreli sözleşmelerde yazılı şekil zorunludur.
İşçi
Bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişi. Yazılı sözleşme olmasa bile fiilen bağımlı ve ücretli çalışıyorsanız işçi sayılırsınız. Kayıt dışı çalışanlar da bu kapsamda hak sahibidir.
İşveren
İşçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi. Şirket, dernek, kamu kurumu veya bireysel olabilir. Vekil aracılığıyla yönetilen işyerlerinde de asıl işveren sorumluluğu devam eder.
Kat Karşılığı Sözleşmesi
Arsa sahibinin arsasını müteahhide devretmesi karşılığında müteahhidin inşaat yapıp belirli bağımsız bölümleri arsa sahibine teslim etmeyi taahhüt ettiği sözleşme türü.
Kat Mülkiyeti
Tamamlanmış bir yapının bağımsız bölümlerinin ayrı ayrı mülkiyete konu olması. Kat malikleri ortak alanların yönetimi için kurul oluşturur ve aidat öder.
Kaza Tespit Tutanağı
Trafik kazasında tarafların ortak olarak düzenlediği veya trafik polisi/jandarma tarafından tutulan resmi belge. Kusur oranı, hasar tespiti ve sigorta başvurusunda esas alınır.
Kefalet
Bir kişinin başkasının borcunu üstlenmesi. Yazılı şekilde yapılması zorunludur. Kefilin sorumluluğu sözleşmede belirtilen tutarla sınırlıdır.
Kentsel Dönüşüm
Deprem veya afet riski taşıyan yapıların yıkılarak yeniden inşa edilmesi süreci. Kat maliklerinin en az üçte iki çoğunluğunun kararı gerekir.
Kira Tespiti
Kira bedelinin mahkeme tarafından belirlenmesi. Kiraya veren kira bedelinin piyasa rayicinin altında kaldığını düşünüyorsa kira tespit davası açabilir. Dava öncesi ihtarname gönderilmesi mahkemede avantaj sağlar.
Kişisel Veri
Kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi. Ad-soyad, TC kimlik no, telefon, adres, fotoğraf, e-posta, konum verisi ve finansal bilgiler bu kapsama girer.
Kişisel Veri İhlali
Kişisel verilerin yetkisiz kişilerce ele geçirilmesi, ifşa edilmesi veya yayılması. İhlal halinde Kişisel Verileri Koruma Kurumu'na şikayet ve tazminat davası açılabilir.
Kıdem Tazminatı
En az 1 yıl çalışan işçinin iş akdinin belirli koşullarda sona ermesi halinde hak kazandığı tazminat. Her tam yıl için 30 günlük brüt ücret üzerinden hesaplanır.
Komşuluk Hakkı
Komşuların birbirlerinin mülkiyet haklarına saygı göstermesi yükümlülüğü. Su sızması, gürültü, titreşim gibi zararlar komşuluk hakkının ihlali sayılır ve tazminat talep edilebilir.
KVKK
Kişisel verilerin işlenmesini düzenleyen temel kanun. Veri sahiplerine verilerine erişim, düzeltme, silme ve itiraz hakları tanır. İhlaller halinde Kişisel Verileri Koruma Kurumu'na şikayet yolu açıktır.
Makul Süre
Sözleşmede süre belirlenmemişse borcun işin niteliğine göre makul bir süre içinde ifa edilmesi gerekir. Bu sürenin tespiti somut koşullara göre değişir.
Mobbing
İşyerinde sistematik psikolojik baskı, taciz veya yıldırma. Mobbing mağduru işçi iş akdini haklı nedenle feshedebilir ve tazminat talep edebilir.
Müteahhit
Bir eser meydana getirmeyi taahhüt eden yüklenici. Teslim gecikmesi, ayıplı iş veya sözleşme ihlali halinde ihtarname ve tazminat yoluna başvurulabilir.
Nafaka
Boşanma sonrası ekonomik açıdan zor duruma düşen eşe veya müşterek çocuklara ödenen düzenli destek bedeli. Yoksulluk nafakası ve iştirak nafakası olmak üzere ikiye ayrılır. Koşulların değişmesi halinde artırım veya azaltım talep edilebilir.
Özenle Kullanma Yükümlülüğü
Kiracının kiralananı özenle kullanma ve komşulara saygı gösterme yükümlülüğü. İhlal halinde kiraya veren önce yazılı uyarı yapar, tekrarında kira sözleşmesini feshedebilir.
Rekabet Yasağı
İşçinin iş sözleşmesi sona erdikten sonra belirli bir süre, coğrafi alanda ve faaliyet konusunda rakip işverenler için çalışmamasını veya kendi işini kurmamasını öngören sözleşme maddesi. Azami 2 yıl ile sınırlıdır.
Riskli Yapı Tespiti
Deprem veya afet riski taşıdığı değerlendirilen yapıların lisanslı kurumlarca tespiti. Tespit raporuna tebliğden itibaren 15 gün içinde Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü'ne itiraz edilebilir.
Sanık
Kovuşturma aşamasında, iddianamenin kabulünden sonra suç isnat edilen kişi. Masumiyet karinesi gereği suçlu sayılamaz. Avukat yardımından yararlanma hakkı anayasal güvence altındadır.
SGK
Sosyal Güvenlik Kurumu. İşçilerin prim bildirimi, emeklilik, sağlık ve iş kazası gibi sosyal güvenlik haklarını yönetir. Hatalı prim bildirimi veya idari para cezalarına itiraz için başvuru merciidir.
Sigorta Tazminatı
Trafik kazası sonrası sigorta şirketinin ödemekle yükümlü olduğu hasar, tedavi ve değer kaybı bedeli. Sigorta şirketi ödeme yapmaz veya eksik öderse Sigorta Tahkim Komisyonu'na başvuru yolu açıktır.
Site Yönetimi
Kat maliklerinin ortak alanları ve giderleri yönetmek üzere seçtiği kişi veya kurul. Yönetici kat maliklerinin kararlarını uygulamak zorundadır.
Suç Duyurusu
Bir suçun işlendiğini öğrenen herhangi bir kişinin yetkili makamlara bildirimi. Şikayet hakkından farklı olarak mağdur olmayan kişiler de suç duyurusunda bulunabilir. Savcılık soruşturma başlatıp başlatmamakta serbesttir.
Sözleşme
İki veya daha fazla tarafın karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla kurdukları hukuki işlem. Yazılı olmak zorunda değildir; ancak yazılı sözleşmeler ispat açısından güçlüdür.
Şikayet Hakkı
Suçtan zarar gören kişinin yetkili makamlara başvurarak faillerin cezalandırılmasını talep etme hakkı. Şikayete bağlı suçlarda 6 aylık hak düşürücü süre uygulanır.
Şüpheli
Soruşturma aşamasında suç işlediği iddia edilen kişi. İfade vermeden önce avukat talep etme hakkı bulunmaktadır. Susma hakkını kullanabilir; aleyhine beyanda bulunmaya zorlanamaz.
Tahliye
Kiracının kiralanan mülkü boşaltması. Kiraya veren yalnızca kanunda sayılan gerekçelerle tahliye talep edebilir: temerrüt, ihtiyaç, yeniden inşa, tahliye taahhüdü ve 10 yıllık uzama süresi.
Tehdit
Bir kişiyi kendisinin veya yakınlarının hayatına, vücut bütünlüğüne ya da mal varlığına yönelik saldırı ile korkutma. Sosyal medya ve mesajlaşma uygulamaları üzerinden yapılan tehditler de suç kapsamındadır.
Temerrüt
Borçlunun borcunu zamanında ifa etmemesi durumu. Temerrüt halinde alacaklı borcun ifasını, tazminat veya sözleşmeden dönmeyi talep edebilir.
TÜFE
Türkiye İstatistik Kurumu tarafından açıklanan Tüketici Fiyat Endeksi. Kira artışlarında yasal üst sınır olarak kullanılır. Konut kiralarında artış oranı bir önceki kira yılına ait TÜFE oranını geçemez.
Ücret Alacağı
İşverenin ödememesi durumunda işçinin talep edebileceği maaş, prim, ikramiye gibi tüm parasal haklar. 20 günden fazla gecikirse işçi iş akdini haklı nedenle feshedebilir.
Ücret Alacağı İhtarnamesi
İşverenin maaş ödememesi durumunda işçinin gönderdiği resmi bildirim. İhtarname arabuluculuk ve dava süreçlerinde ispat aracı olarak kullanılır. Ayrıca işçiye iş akdini haklı nedenle feshetme hakkı tanır.
Unutulma Hakkı
Kişinin kendisiyle ilgili internet ortamındaki verilerin silinmesini talep etme hakkı. Arama motorları, sosyal medya platformları ve haber siteleri bu kapsamda başvuruya muhatap olabilir.
Uzlaşma
Vergi idaresi ile mükellefin vergi ve ceza miktarı üzerinde anlaşması. Uzlaşma sağlanırsa dava yolu kapanır. Tarhiyat sonrası uzlaşma için ihbarnamenin tebliğinden itibaren 30 gün içinde başvuru zorunludur.
Velayet
Küçük çocukların bakım, eğitim ve temsil haklarının anne veya babaya mahkeme kararıyla verilmesi. Boşanma davalarında hakim çocuğun üstün yararını gözetir. Koşulların değişmesi halinde velayet değişikliği talep edilebilir.
Vergi İhbarnamesi
Vergi idaresinin mükellefe tarh edilen vergi ve cezaları bildirdiği resmi belge. Tebliğden itibaren 30 gün içinde uzlaşma veya itiraz yoluna başvurulabilir. Bu süre geçtikten sonra itiraz hakkı düşer.
Yapı Denetim
Yapı denetim kuruluşları inşaatın teknik şartnameye uygunluğunu denetler. Aykırılık tespitinde ilgili yapı denetim kuruluşuna veya Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü'ne şikayet yapılabilir.
Yeni Malik İhtiyacı
Mülkü satın alan yeni malik, kendisi, eşi veya çocuğu için konuta ihtiyacı varsa edinme tarihinden itibaren 1 ay içinde kiracıya bildirimde bulunarak 6 ay sonra tahliye talep edebilir.
Yıllık İzin
En az 1 yıl çalışan işçinin hak kazandığı ücretli izin. Kıdeme göre değişir: 1–5 yıl → 14 gün, 5–15 yıl → 20 gün, 15 yıl üzeri → 26 gün. İşveren izin kullandırmak zorundadır; para ile satın alınamaz.
Zorunlu Trafik Sigortası
Motorlu taşıt işletenlerinin üçüncü kişilere verebilecekleri maddi ve bedensel zararlara karşı yaptırmak zorunda oldukları sigorta. Karşı tarafın kusurlu olduğu kazalarda zarar gören bu sigortaya başvurabilir.